KOAH (Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı): Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

KOAH nedir?

KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı), hava yollarında ve akciğer dokusunda kalıcı hasar sonucu nefes verirken hava akımının kısıtlandığı, uzun süreli bir hastalıktır. Hastalık iki ana bileşenden oluşur: bronşlarda süreğen iltihap ve balgam artışıyla seyreden kronik bronşit ile hava keseciklerinin (alveol) duvarlarının yıkıldığı amfizem. Çoğu hastada bu iki tablo bir arada bulunur.

KOAH yavaş ilerler ve ilk yıllarda belirtiler sigara öksürüğü ya da yaşa bağlı yorgunluk sanılabilir. Bu nedenle pek çok kişi akciğer kapasitesinin önemli bir bölümünü kaybettikten sonra tanı alır. Erken tanı konduğunda sigaranın bırakılması ve uygun tedaviyle hastalığın seyri yavaşlatılabilir, atak sıklığı azaltılabilir ve yaşam kalitesi korunabilir.

KOAH ile astım sık karıştırılır. Astımda daralma çoğunlukla geri dönüşlüdür ve belirtiler ataklar arasında azalabilir; KOAH'ta ise daralma kalıcıdır. İki hastalığın farkları Astım mı, KOAH mı? yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

KOAH belirtileri nelerdir?

KOAH'ın en tipik belirtisi, efor sırasında giderek artan nefes darlığıdır; buna süreğen öksürük ve balgam eşlik eder. Belirtiler genellikle 40 yaşından sonra ve sigara içen ya da içmiş kişilerde ortaya çıkar.

• Önce yokuş ve merdivende, zamanla düz yolda yürürken oluşan nefes darlığı
• Özellikle sabahları belirgin, aylardır geçmeyen öksürük
• Çoğu gün çıkan beyaz-gri balgam
• Hırıltılı solunum ve göğüste sıkışma
• Soğuk algınlığının akciğere inip haftalarca sürmesi
• İleri evrede kilo kaybı, kas güçsüzlüğü ve ayak bileklerinde şişlik

KOAH'a ne sebep olur?

KOAH'ın en önemli nedeni sigara içimidir; ancak hastaların bir bölümü hiç sigara içmemiş kişilerdir. Uzun süre solunan zararlı partikül ve gazlar bronşlarda süreğen iltihaba, hava keseciklerinde yıkıma ve küçük hava yollarında daralmaya yol açar.

Sigara dışındaki nedenler arasında kapalı ortamda biyokütle yakıt dumanı, mesleki toz ve kimyasal maruziyeti, dış ortam hava kirliliği ve kalıtsal alfa-1 antitripsin eksikliği yer alır. Ankara gibi kış aylarında hava kalitesinin düştüğü şehirlerde kirlilik, mevcut KOAH'ı olan kişilerde atakları tetikleyebilir. Konuya ilişkin pratik öneriler Ankara'da kış aylarında hava kirliliği ve akciğer sağlığı yazısında yer almaktadır.

KOAH nasıl teşhis edilir?

KOAH tanısı, belirtileri ve risk faktörü olan bir kişide bronş açıcı ilaç sonrası yapılan spirometride FEV1/FVC oranının 0,70'in altında olmasıyla konur. Spirometri olmadan, yalnızca muayene veya akciğer grafisiyle KOAH tanısı konmaz.

Solunum fonksiyon testi, hastanın derin nefes alıp olabildiğince hızlı ve güçlü üflemesiyle yapılan, ağrısız bir ölçümdür. FEV1 değeri hava akımı kısıtlanmasının derecesini (GOLD 1–4) gösterir. Tedavi seçiminde ise GOLD rehberindeki ABE sınıflaması kullanılır: hastanın günlük belirti yükü (mMRC ve CAT ölçekleri) ve son bir yıl içindeki atak sayısı ile hastaneye yatış öyküsü birlikte değerlendirilir.

• Spirometri: tanı ve evreleme
• Akciğer grafisi veya tomografi: amfizem, eşlik eden akciğer hastalıkları ve nodüllerin değerlendirilmesi
• Kan eozinofil sayısı: inhaler kortikosteroid gerekip gerekmediğine karar verilirken yol gösterir
• Oksijen satürasyonu ve gerektiğinde arter kan gazı
• Genç yaşta KOAH veya ailede öykü varsa alfa-1 antitripsin düzeyi

KOAH tedavi seçenekleri nelerdir?

KOAH tedavisinin amacı belirtileri azaltmak, atakları önlemek, efor kapasitesini artırmak ve hastalığın ilerleyişini yavaşlatmaktır. Hasar görmüş akciğer dokusu eski haline dönmese de doğru tedaviyle pek çok hasta günlük yaşamını sürdürebilir.

İlk ve en etkili adım sigarayı bırakmaktır. Davranışsal destek ve ilaç tedavisiyle yürütülen sigara bırakma tedavisi başarı olasılığını artırır.

KOAH'la günlük yaşam ve atak yönetimi nasıl olmalı?

KOAH'la yaşamın temeli düzenli ilaç kullanımı, hareketli kalmak ve atak belirtilerini erken tanımaktır. Nefes darlığından korkup hareketi azaltmak kas gücünü düşürür ve nefes darlığını daha da artırır; bu kısır döngüyü kırmak için kademeli egzersiz önemlidir.

Hastalarımın her biriyle birlikte yazılı bir eylem planı hazırlıyorum. Bu planda balgam rengi değiştiğinde ya da nefes darlığı arttığında ne yapılacağı, hangi durumda bana ulaşılacağı ve hangi durumda acile gidileceği açıkça yer alır.

• Büzük dudak solunumu: burundan nefes alıp dudakları büzerek yavaşça vermek nefes darlığını hafifletir
• Günlük 20–30 dakika, konuşabilecek tempoda yürüyüş
• Küçük ve sık öğünler; mide şişkinliği nefes darlığını artırabilir
• Kış aylarında kalabalık kapalı ortamlardan ve enfeksiyonlu kişilerden uzak durma
• Atak sonrası ilk haftalarda kontrol muayenesine gitme

KOAH'ta ne zaman doktora gitmeli?

40 yaşın üzerinde olup sigara içen veya içmiş, öksürük, balgam ya da efor sırasında nefes darlığı yaşayan herkesin spirometri yaptırması önerilir. Belirti olmasa da uzun süreli sigara öyküsü olan kişilerde hekimle değerlendirme yapılması yararlıdır.

Tanı almış hastalarda balgam renginde değişme, kurtarıcı ilaç ihtiyacında artma ya da her zamankinden farklı bir nefes darlığı olduğunda aynı gün hekime ulaşılmalıdır. İstirahatte konuşmayı zorlaştıran nefes darlığı, dudaklarda morarma veya bilinç bulanıklığı varsa beklemeden 112 aranmalıdır.

Ankara Çankaya'da KOAH muayenesi nasıl yapılır?

Ankara Çankaya'da, Acıbadem Bayındır Kavaklıdere Hastanesi'ndeki KOAH muayenesine ayrıntılı öyküyle başlıyorum: sigara ve meslek öykünüzü, belirtilerin süresini, geçmiş atakları ve kullandığınız ilaçları soruyorum. Fizik muayene ve oksijen ölçümünün ardından spirometri ve gerekli görüntülemeyi planlıyorum.

Tanı konduktan sonra size özel inhaler seçiyor, cihaz kullanımını uygulamalı olarak gösteriyor ve yazılı eylem planınızı hazırlıyorum. Uzun süreli sigara içmiş, uygun yaş grubundaki kişilerde akciğer kanseri taraması konusunu da gündeme getiriyorum. Kontrolleri genellikle tedavi değişikliğinden birkaç hafta sonra, sonrasında belirti durumuna göre yılda birkaç kez planlıyorum.