Mesleki Akciğer Hastalıkları: Silikoz, Asbestoz ve Mesleki Astım

Mesleki akciğer hastalıkları nedir?

Mesleki akciğer hastalıkları, çalışma ortamında uzun süre solunan toz, lif, duman, gaz veya kimyasalların hava yollarında, akciğer dokusunda veya akciğer zarında yol açtığı hastalıklardır.

Bu grupta tozların akciğerde birikerek iz bıraktığı pnömokonyozlar (silikoz, asbestoz, kömür işçisi pnömokonyozu), mesleki astım, iş yeri kaynaklı KOAH, hipersensitivite pnömonisi ve asbestle ilişkili zar hastalıkları ile kanserler yer alır. Ortak özellikleri, nedenin bilinmesi ve dolayısıyla büyük ölçüde önlenebilir olmalarıdır.

Bu hastalıkların pek çoğunda belirtiler maruziyetten yıllar, hatta on yıllar sonra başlar. Bu nedenle kişi işini bıraktıktan sonra ortaya çıkan nefes darlığında bile meslek öyküsü tanının anahtarıdır.

• Pnömokonyozlar: silikoz, asbestoz, kömür işçisi pnömokonyozu
• Hava yolu hastalıkları: mesleki astım ve iş yeri kaynaklı KOAH
• Hipersensitivite pnömonisi: organik tozlara karşı aşırı duyarlılık
• Kanserler: akciğer kanseri ve mezotelyoma

Silikoz nedir, kimlerde görülür?

Silikoz, kristal silika (kuvars) tozunun solunmasıyla akciğerde gelişen, ilerleyici ve geri döndürülemeyen bir fibrozis (skar dokusu) hastalığıdır. Taş ocakları, madencilik, tünel yapımı, döküm, seramik ve cam sanayisi başlıca risk alanlarıdır.

Türkiye'de kot kumlama işinde çalışanlarda, kısa süreli fakat çok yoğun maruziyet sonrası genç yaşta ağır silikoz olguları bildirilmiştir. Son yıllarda mutfak tezgâhlarında kullanılan yapay (mühendislik) taşların kuru kesilmesi ve işlenmesi de, silika oranının yüksek olması nedeniyle hızlı ilerleyen silikozla ilişkilendirilmektedir.

Silikoz yalnızca nefes darlığına yol açmaz; tüberküloz riskini belirgin şekilde artırır ve akciğer kanseri ile bazı romatolojik hastalıklarla da ilişkilidir. Bu nedenle silikozlu hastalar tüberküloz açısından düzenli izlenir.

Asbest akciğere nasıl zarar verir?

Asbest lifleri solunduğunda akciğer dokusuna ve akciğer zarına yerleşir; yıllar içinde asbestoz (akciğer fibrozisi), akciğer zarında plaklar ve sıvı, akciğer kanseri ve mezotelyoma adı verilen zar kanserine yol açabilir.

Maruziyet; eski binalarda yalıtım malzemelerinin söküldüğü yıkım ve tadilat işleri, tersaneler, fren ve debriyaj balatası işleri gibi mesleklerde görülür. Türkiye'nin bazı kırsal bölgelerinde evlerin sıvanmasında kullanılan beyaz toprak, Kapadokya bölgesinin bazı köylerinde ise erionit adlı lifli mineral, mesleki olmayan çevresel maruziyete ve mezotelyomaya yol açmasıyla bilinir.

Akciğer zarındaki plaklar çoğunlukla belirti vermez ve maruziyetin göstergesidir. Asbest ve sigara birlikte olduğunda akciğer kanseri riski katlanarak artar; bu nedenle asbest maruziyeti olan kişilerde sigarayı bırakmak özellikle önemlidir. Zar hastalıkları için plevral hastalıklar sayfasına bakılabilir.

Mesleki astım nedir, nasıl anlaşılır?

Mesleki astım, iş yerindeki bir maddeye karşı gelişen veya iş ortamında kötüleşen astımdır. En tipik ipucu, belirtilerin iş günlerinde artıp hafta sonu ve tatillerde azalmasıdır.

Fırıncılar ve un değirmeni çalışanları (un ve enzimler), oto boyacıları ve köpük üretiminde çalışanlar (izosiyanatlar), kuaförler (saç açıcı persülfatlar), temizlik çalışanları ve lateks eldiven kullanan sağlık çalışanları risk gruplarındandır. Astım belirtilerinden önce burun akıntısı ve gözlerde kaşıntı başlayabilir.

Tanı için astım tanısının solunum fonksiyon testiyle doğrulanması, ardından iş ile ilişkinin gösterilmesi gerekir. Bunun için kişiye taşınabilir zirve akım ölçer verilerek iş günlerinde ve tatilde günde birkaç kez ölçüm yapılması istenir. Erken tanı ve maruziyetin sona erdirilmesi, astımın kalıcı hale gelmesini önlemede en etkili adımdır.

Mesleki akciğer hastalıkları nasıl teşhis edilir?

Tanının temeli ayrıntılı meslek öyküsüdür: hangi işlerde, kaç yıl, hangi malzemelerle ve hangi koruyucularla çalışıldığı sorgulanır. Bu öykü, görüntüleme ve fonksiyon testleriyle birleştirilerek tanıya ulaşılır.

Akciğer grafisi ve yüksek çözünürlüklü tomografi; silikozdaki küçük nodülleri, lenf bezlerindeki kalsifikasyonları, asbestozdaki fibrozisi ve zar plaklarını gösterir. Solunum fonksiyon testi ve difüzyon testi, hastalığın akciğer işlevine etkisini ölçer ve izlemde başlangıç değeri sağlar. Tanı şüpheli kaldığında bronkoskopi veya biyopsi gerekebilir.

Türkiye'de meslek hastalığı tanısının resmi olarak konması ve bildirimi belirli yetkili sağlık kuruluşları aracılığıyla yürütülür. Göğüs hastalıkları uzmanı olarak klinik değerlendirmeyi yapıyor ve gerekli durumlarda sizi bu sürece yönlendiriyorum; haklar ve işlemler için SGK ve işyeri hekiminden güncel bilgi alınması önerilir.

Silikoz ve asbestoz tedavi edilebilir mi?

Silikoz ve asbestozda oluşmuş fibrozisi geri döndüren bir tedavi yoktur; tedavinin amacı maruziyeti sonlandırmak, ilerlemeyi yavaşlatmak, belirtileri hafifletmek ve komplikasyonları erken yakalamaktır.

Maruziyetin sona erdirilmesi en önemli adımdır. Hava yolu daralması olanlarda inhaler bronkodilatörler, oksijeni düşük olanlarda oksijen tedavisi, pulmoner rehabilitasyon ve aşılar tedavinin parçalarıdır. Seçilmiş ilerleyici fibrozis olgularında antifibrotik ilaçlar ve ileri evrede akciğer nakli değerlendirilebilir; bu yaklaşım akciğer fibrozisi ve interstisyel akciğer hastalıkları ile benzerdir.

Silikozda tüberküloz, asbest maruziyetinde ise akciğer kanseri ve mezotelyoma açısından dikkatli izlem gerekir. Sigara öyküsü de olan asbest maruziyetli kişilerde düşük doz tomografiyle tarama hekimle konuşulabilir.

İş yerinde akciğerler nasıl korunur?

Korunma, mesleki akciğer hastalıklarında tedaviden çok daha etkilidir ve önce kaynağında başlar: tehlikeli malzemenin daha güvenlisiyle değiştirilmesi, ıslak yöntemle çalışma, toz emme ve havalandırma sistemleri.

Kişisel koruyucu olarak, maruziyete uygun filtreli ve yüze tam oturan solunum koruyucu maskeler kullanılmalıdır; basit cerrahi maske silika veya asbest tozuna karşı yeterli koruma sağlamaz. İşe giriş muayenesi ve periyodik sağlık muayeneleri, solunum fonksiyon testi ve gerektiğinde görüntülemeyle hastalığın erken evrede yakalanmasını sağlar.

Sigara, toz maruziyetinin akciğere etkisini artırır. Ankara ve çevresindeki sanayi bölgelerinde, inşaat ve tadilat işlerinde çalışanların bu önlemleri işverenle ve işyeri hekimiyle birlikte gözden geçirmesi önerilir.