Solunum Yetmezliği: Belirtileri, Acil Durumlar ve Tedavisi

Solunum yetmezliği nedir?

Solunum yetmezliği, solunum sisteminin vücudun oksijen ihtiyacını karşılayamadığı veya üretilen karbondioksiti yeterince dışarı atamadığı durumdur. Bu bir hastalık adı değil, pek çok akciğer, kalp ve sinir-kas hastalığının ortak sonucudur.

Tanı, atardamardan alınan kan gazı ölçümüyle konur. Deniz seviyesinde, oda havası solurken atardamar kanında oksijen basıncının (PaO2) 60 mmHg'nin altına düşmesi veya karbondioksit basıncının (PaCO2) 45–50 mmHg'nin üzerine çıkması solunum yetmezliği olarak kabul edilir. Ankara gibi deniz seviyesinden yüksek şehirlerde normal değerlerin bir miktar düşük olabileceği yorumda dikkate alınır.

Solunum yetmezliği türleri nelerdir?

Solunum yetmezliği, kandaki bozulmaya göre iki tipe, gelişme hızına göre de akut ve kronik olarak ikiye ayrılır. Bu ayrım tedavinin şeklini doğrudan belirler.

Solunum yetmezliğinin belirtileri nelerdir?

En önemli belirti nefes darlığıdır; buna hızlı nefes alıp verme, dudak ve parmaklarda morarma, çarpıntı ve huzursuzluk eşlik eder. Karbondioksit birikiminde ise sabah baş ağrısı, uykuya meyil ve kafa karışıklığı öne çıkar.

Kronik solunum yetmezliğinde belirtiler sinsi ilerler: kişi önce merdiven çıkarken, sonra ev içinde yürürken nefes nefese kalır; ayak bileklerinde şişlik gelişebilir. Yaşlılarda yalnızca halsizlik veya bilinç değişikliği ilk bulgu olabilir. Belirtilerin ayrıntılı anlatımı nefes darlığı rehberinde yer alır.

Solunum yetmezliğinde ne zaman acile gidilmeli?

Dinlenirken ağır nefes darlığı, cümle tamamlayamama, dudaklarda morarma, bilinç bulanıklığı veya göğüs ağrısı varsa hemen 112 aranmalıdır. Akut solunum yetmezliği dakikalar-saatler içinde hayatı tehdit edebilir.

Evde oksijen kullanan kişilerde, cihaz çalıştığı halde nefes darlığının artması, satürasyonun her zamankinden belirgin düşük ölçülmesi veya ateş, balgamda artış gibi enfeksiyon bulguları da acil değerlendirme gerektirir. KOAH hastalarında oksijen akışını kendi başına yükseltmek karbondioksit birikimini artırabilir; uykuya meyil ve baş ağrısı gelişirse acile başvurulmalıdır.

Solunum yetmezliği nasıl teşhis edilir?

Temel tetkik arter kan gazıdır; oksijen, karbondioksit ve kanın asitlik derecesi (pH) birlikte değerlendirilerek yetmezliğin tipi ve akut mu kronik mi olduğu anlaşılır. Parmak ucu oksijen ölçümü hızlı bir tarama sağlar ancak karbondioksiti göstermez.

Nedenin bulunması için akciğer grafisi veya tomografi, solunum fonksiyon testi, ekokardiyografi ve kan tetkikleri yapılır. Gündüz uykululuğu, horlama veya sabah baş ağrısı olanlarda gece oksijen takibi ya da uyku testi, obezite hipoventilasyonu ve uyku apnesi açısından yol gösterir. Efor sırasında oksijen düşüşünü göstermek için yürüme testi kullanılabilir.

Akut solunum yetmezliği nasıl tedavi edilir?

Akut solunum yetmezliği hastanede, gerekirse yoğun bakımda tedavi edilir; hedef, kanın oksijenini güvenli düzeye getirmek ve altta yatan nedeni tedavi etmektir.

Oksijen, hedef satürasyon aralığına göre verilir: karbondioksit birikimi riski olan KOAH hastalarında genellikle yüzde 88–92, diğer hastalarda ise genellikle yüzde 94–98 hedeflenir. Karbondioksit yükselmesine bağlı asidozda maskeyle uygulanan noninvaziv mekanik ventilasyon (BPAP) ilk seçeneklerdendir ve birçok hastada entübasyon ihtiyacını azaltır. Yüksek akımlı burun oksijeni bazı hipoksemik hastalarda kullanılır. Bu yöntemlere yanıt vermeyen hastalarda entübasyon ve mekanik ventilasyon gerekir.

Aynı anda nedene yönelik tedavi yürütülür: zatürrede antibiyotik, KOAH alevlenmesinde bronkodilatör ve kortikosteroid, akciğer ödeminde idrar söktürücü, pulmoner embolide kan sulandırıcı tedavi bunlara örnektir.

Kronik solunum yetmezliğinde evde oksijen ve solunum cihazı

Kronik solunum yetmezliğinde uzun süreli evde oksijen tedavisi, belirli ölçütleri karşılayan hastalarda yaşam süresini uzatan ve yaşam kalitesini artıran bir tedavidir. Ölçütler, hasta stabil durumdayken yapılan kan gazı ölçümüne göre belirlenir.

KOAH'ta genel kabul gören ölçütler: istirahatte PaO2'nin 55 mmHg veya altında ya da satürasyonun yüzde 88 veya altında olması; PaO2 55–60 mmHg arasında ise sağ kalp yetmezliği bulgusu veya kan yoğunluğunda artış (polisitemi) bulunması. Fayda için oksijenin günde en az 15 saat kullanılması önerilir.

Karbondioksiti kronik olarak yüksek seyreden ileri KOAH, obezite hipoventilasyon sendromu ve kas-sinir hastalıklarında evde BPAP cihazı önerilebilir. Cihaz ayarları, maske seçimi ve rapor süreçleri evde oksijen ve solunum cihazı tedavisi sayfasında anlatılır. Solunum yetmezliği ilgi alanlarım arasında yer alıyor; temel yoğun bakım kursunu da tamamladım.

Solunum yetmezliği düzelir mi?

Akut solunum yetmezliği, nedeni tedavi edildiğinde çoğu hastada tamamen düzelebilir; örneğin zatürreye bağlı yetmezlik enfeksiyon geçince geriler. Kronik solunum yetmezliği ise genellikle kalıcıdır, ancak doğru tedaviyle kontrol altında tutulabilir.

Kronik hastalarda sigaranın bırakılması, ilaçların düzenli kullanımı, grip ve zatürre aşıları, pulmoner rehabilitasyon ve uygun oksijen-ventilasyon desteği alevlenmeleri ve hastane yatışlarını azaltmaya yardımcı olur. İleri evre hastalıkta belirtilerin kontrolü ve bakım planlaması için palyatif bakım desteği de sürece dahil edilebilir. Evde oksijen kullanan hastaların kış aylarında enfeksiyonlardan korunmaya ayrıca özen göstermesi önerilir.

Hasta yakınlarının da sürece katılması önemlidir. Cihazın nasıl çalıştığını, alarm durumunda ne yapılacağını ve hangi belirtilerde acile başvurulacağını bilmeleri, evde güvenli bakımın temelidir. Kontrol muayenelerinde kan gazı veya satürasyon ölçümüyle oksijen ihtiyacı yeniden değerlendirilir ve gerekirse akış hızı ya da cihaz ayarları güncellenir.