COVID-19 Sonrası Akciğer Sorunları (Uzun COVID)

Uzun COVID nedir?

Uzun COVID, COVID-19 enfeksiyonundan sonra iyileşme beklenen sürenin ötesinde devam eden veya yeni ortaya çıkan belirtilerin genel adıdır. Dünya Sağlık Örgütü bu durumu, enfeksiyonun başlangıcından itibaren genellikle 3 ay içinde ortaya çıkan, en az 2 ay süren ve başka bir tanıyla açıklanamayan belirtiler olarak tanımlar.

Uzun COVID yalnızca ağır hastalık geçirenlerde değil, enfeksiyonu evde hafif geçirenlerde de görülebilir. Belirtiler akciğer, kalp, sinir sistemi ve genel enerji düzeyini etkileyebilir; bu sayfa özellikle akciğerle ilgili sorunlara odaklanır.

2020'de Dünya Sağlık Örgütü bünyesinde Azerbaycan'da 3 ay görev aldım; pandemi sürecinde COVID-19 hastalarının tanı ve tedavisinde deneyim kazandım.

COVID sonrası nefes darlığı neden geçmiyor?

COVID sonrası süren nefes darlığının tek bir nedeni yoktur; akciğer dokusunda iyileşmenin uzaması, kas ve kondisyon kaybı, solunum örüntüsünün bozulması, akciğer pıhtısı veya kalp sorunları ayrı ayrı ya da birlikte rol oynayabilir.

Pek çok hastada akciğer filmi ve testler normale döndüğü halde nefes darlığı sürer. Bu kişilerde sık görülen neden, hızlı ve göğüsten yüzeyel nefes almayla giden solunum örüntüsü bozukluğu ve uzun süreli hareketsizliğe bağlı kondisyon kaybıdır. Bu durum gerçek ve tedavi edilebilir bir sorundur; “psikolojik” diye geçiştirilmemelidir.

Ağır zatürre geçirenlerde ise akciğerde iz ve fibrotik değişiklikler, oksijenin kana geçişini azaltarak nefes darlığına yol açabilir. Ani başlayan veya beklenmedik ölçüde ağır nefes darlığında pulmoner emboli mutlaka dışlanmalıdır.

COVID akciğerde kalıcı iz bırakır mı?

COVID-19 zatürresi sonrası tomografide görülen değişikliklerin önemli bir kısmı aylar içinde azalır veya tamamen kaybolur. Kalıcı iz ve fibrozis daha çok ağır hastalık geçiren, yoğun bakımda yatan veya mekanik ventilasyona bağlanan kişilerde görülür.

Tomografide kalan buzlu cam alanları ve ince çizgilenmeler her zaman ilerleyici bir hastalık anlamına gelmez; birçoğu zamanla geriler. Bu nedenle tek bir görüntüye bakarak karar vermek yerine, belirtiler, solunum fonksiyon testi ve gerekirse kontrol görüntülemesiyle zaman içindeki seyir izlenir. İlerleme gösteren olgular akciğer fibrozisi ve interstisyel akciğer hastalıkları yaklaşımıyla değerlendirilir. Uzmanlık tezimde interstisyel akciğer hastalıklarının tanı ve takibinde ultrason ve ultrason elastografinin yerini araştırdım.

COVID sonrası akciğer kontrolünde hangi testler yapılır?

Değerlendirme, belirtilere göre basamaklı planlanır: muayene ve oksijen ölçümüyle başlanır, solunum fonksiyon testi ve difüzyon testiyle akciğer kapasitesi ve oksijen geçişi ölçülür.

Altı dakika yürüme testi, efor sırasında oksijen düşüşünü ve egzersiz kapasitesini gösterir. Tomografi her hastada gerekmez; ağır hastalık geçirenlerde, testlerde bozukluk veya süren belirtiler olanlarda istenir. Pıhtı şüphesinde BT anjiyografi, çarpıntı ve göğüs ağrısında EKG ve ekokardiyografi ile kardiyoloji değerlendirmesi planlanır.

• Spirometri ve difüzyon testi (DLCO)
• Efor sırasında satürasyon ölçümü
• Gerektiğinde yüksek çözünürlüklü tomografi
• Seçilmiş hastalarda akciğer ultrasonuyla radyasyonsuz izlem

COVID sonrası geçmeyen öksürük için ne yapılmalı?

COVID sonrası öksürük çoğu kişide haftalar içinde azalır; 8 haftayı aşan öksürük kronik öksürük olarak değerlendirilir ve nedeni araştırılmalıdır.

Uzayan öksürüğün arkasında hava yollarında aşırı duyarlılık, enfeksiyon sonrası ortaya çıkan veya alevlenen astım, geniz akıntısı, reflü ya da akciğer dokusundaki iz olabilir. Neden belirlendikten sonra tedavi buna göre planlanır; örneğin hava yolu duyarlılığında inhaler tedaviler denenebilir. Ayrıntılı bilgi geçmeyen öksürük rehberinde yer alır.

Uzun COVID'de akciğer nasıl tedavi edilir?

Uzun COVID'e özgü tek bir ilaç yoktur; tedavi, belirtilerin altındaki nedene yönelik ve kişiye özel planlanır. En güçlü kanıta sahip yaklaşımlardan biri pulmoner rehabilitasyon ve solunum egzersizleridir.

Tomografide organize pnömoni benzeri, devam eden iltihabi değişiklikler olan seçilmiş hastalarda hekim kararıyla kortikosteroid tedavisi düşünülebilir. Efor sırasında oksijeni belirgin düşen hastalarda geçici oksijen desteği gerekebilir. Pıhtı saptanırsa kan sulandırıcı tedavi başlanır.

Önemli bir uyarı: Uzun COVID'li bazı kişilerde eforla kötüleşen yorgunluk görülür; yani yoğun bir egzersiz günü sonrası belirtiler bir-iki gün belirgin artar. Bu kişilerde egzersiz, “ne kadar zorlarsam o kadar iyi” anlayışıyla değil, enerjiyi bölüştürerek ve çok yavaş artırarak planlanmalıdır.

COVID sonrası nefes egzersizleri nasıl yapılır?

Nefes egzersizlerinin amacı, göğüsten yüzeyel ve hızlı nefes yerine diyaframla, burundan ve yavaş nefes almayı yeniden öğrenmektir. Egzersizler günde birkaç kez, kısa sürelerle ve rahat bir pozisyonda yapılır.

• Diyafram solunumu: bir el göğüste, bir el karında; burundan nefes alırken karın yükselir, göğüs olabildiğince sabit kalır
• Büzük dudak solunumu: burundan nefes alıp, mum söndürür gibi büzülmüş dudaklardan yavaşça vermek
• Nefes verme süresini alma süresinden biraz uzun tutmak
• Baş dönmesi, göğüs ağrısı veya belirgin nefes darlığı olursa egzersize ara verip hekime danışmak

COVID sonrası akciğer sorunları ne zaman düzelir?

Belirtilerin büyük kısmı aylar içinde kademeli olarak düzelir; ancak iyileşme hızı kişiden kişiye çok değişir ve bazı kişilerde belirtiler bir yıldan uzun sürebilir.

Ağır hastalık geçirenlerde akciğer fonksiyonlarının toparlanması daha uzun sürer. Düzenli izlem, ilerleyen bir sorunu erken yakalamayı ve rehabilitasyonun gerektiğinde güncellenmesini sağlar. Ankara'da COVID sonrası akciğer şikâyetleri süren kişiler için ilk kontrolde temel testlerin yapılması, sonraki değerlendirmelerde karşılaştırma imkânı verir.