Ankara'da Kış Aylarında Hava Kirliliği ve Akciğer Sağlığı

Ankara'da hava kirliliği neden kışın artar?

Ankara'da kış aylarında hava kirliliğinin artmasının başlıca nedenleri ısınma kaynaklı emisyonlar, trafik ve kentin coğrafi yapısının kirleticilerin dağılmasını zorlaştırmasıdır. Kent, çevresi tepelerle çevrili çanak biçimli bir havzada yer aldığı için rüzgârsız ve soğuk günlerde kirli hava kent üzerinde kalabilir.

Doğal gaz kullanımı yaygın olsa da kentin bazı bölgelerinde kömür ve odun gibi katı yakıtlarla ısınma sürmektedir. Katı yakıtların yanması ince partikül madde ve kükürt dioksit salımını artırır. Buna yoğun trafik ve sanayi kaynaklı emisyonlar eklendiğinde, özellikle sabah ve akşam saatlerinde hava kalitesi belirgin biçimde kötüleşebilir.

İnversiyon (sıcaklık terselmesi) nedir?

İnversiyon, normalde yükseldikçe soğuyan havanın tersine, yere yakın soğuk hava katmanının üzerinde daha sıcak bir katman oluşmasıdır. Bu sıcak katman bir kapak gibi davranır ve yerden yükselen duman ile kirleticilerin yukarı çıkıp dağılmasını engeller.

İnversiyon özellikle açık, rüzgârsız kış gecelerinde ve sabahlarında belirginleşir. Bu günlerde kentin üzerinde gri bir pus tabakası görülebilir ve dışarıda is kokusu hissedilebilir. Gün içinde hava ısındıkça ya da rüzgâr çıktıkça inversiyon genellikle zayıflar ve hava kalitesi düzelir.

İnversiyonlu günlerde kirlilik çoğunlukla geniş bir alanı etkiler; ancak yoğun trafikli caddeler, kavşaklar ve katı yakıtla ısınmanın yaygın olduğu semtlerde düzeyler daha da yükselebilir. Bu nedenle aynı gün içinde kentin farklı bölgelerinde hava kalitesi değişiklik gösterebilir.

PM2.5 ve PM10 nedir, akciğerleri nasıl etkiler?

PM10 ve PM2.5, havada asılı kalan ve çapı sırasıyla 10 ve 2,5 mikrometreden küçük partikül maddelerdir. Partikül ne kadar küçükse solunum yollarında o kadar derine ilerler; PM2.5 akciğerin en uç noktalarına, hava keseciklerine (alveoller) kadar ulaşabilir ve bir kısmı kana geçebilir.

Bu partiküller hava yollarında iltihabı artırır, bronşları hassaslaştırır ve akciğerin savunma mekanizmalarını zayıflatır. Kısa süreli yüksek maruziyet öksürük, göğüste sıkışma ve nefes darlığına yol açabilir; uzun süreli maruziyet ise kronik akciğer hastalıkları, kalp-damar hastalıkları ve akciğer kanseri riskiyle ilişkilendirilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2021 hava kalitesi rehberi, PM2.5 için yıllık ortalamada 5 µg/m³, 24 saatlik ortalamada 15 µg/m³ kılavuz değerini önerir.

Hava kirliliğinden en çok kimler etkilenir?

Hava kirliliğinden en çok kronik akciğer ve kalp hastaları, çocuklar, yaşlılar ve gebeler etkilenir. Bu gruplarda kirli havaya maruziyet, mevcut hastalığın alevlenmesine ve hastaneye başvuruların artmasına neden olabilir.

Belirti olmasa bile kronik akciğer hastalığı olan kişilerin kirli hava günlerinde kendilerini daha yakından izlemesi önerilir. Öksürük ve balgamdaki artış, kurtarıcı inhalere daha sık ihtiyaç duyma veya gece uykudan uyanma, alevlenmenin erken işaretleri olabilir.

• Astım hastaları: bronş kasılması ve hırıltı atakları sıklaşabilir.
• KOAH hastaları: alevlenme, balgam artışı ve nefes darlığı görülebilir.
• Kalp hastaları: kalp ritim bozuklukları ve kalp yetmezliği belirtileri artabilir.
• Çocuklar: akciğerleri gelişmekte olduğu ve vücut ağırlıklarına göre daha fazla hava soludukları için daha hassastır.
• Yaşlılar, gebeler ve dışarıda uzun süre çalışanlar.

Hava kalitesi nasıl takip edilir?

Türkiye'de hava kalitesi, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı üzerinden havaizleme.gov.tr adresinde güncel olarak takip edilebilir. Sitede Ankara'daki ölçüm istasyonları seçilerek PM10, PM2.5 ve diğer kirleticilerin değerleri ile hava kalitesi indeksi görülebilir.

Hava kalitesi indeksi genellikle renk kodlarıyla gösterilir ve iyi, orta, hassas gruplar için sağlıksız, sağlıksız, kötü ve tehlikeli gibi kategorilere ayrılır. Astım ve KOAH hastalarının kış aylarında özellikle sabah dışarı çıkmadan önce kendi semtlerine yakın istasyonu kontrol etmesi pratik bir alışkanlıktır.

İndeks değerleri günün saatine göre değişebildiği için tek bir ölçüme bakmak yerine gün içindeki eğilimi izlemek daha yararlıdır. Akıllı telefonlar için geliştirilen hava kalitesi uygulamaları da benzer bilgiler sunar; ancak resmi ölçüm istasyonlarının verileri temel kaynak olarak kabul edilmelidir.

Astım ve KOAH hastaları kirli havada ne yapmalı?

Kirli hava günlerinde astım ve KOAH hastalarının dışarıda geçirdikleri süreyi kısaltmaları ve düzenli tedavilerini aksatmamaları gerekir. Önleyici inhalerlerin düzenli kullanımı, hava yollarının kirleticilere karşı daha dirençli olmasını sağlar.

Hekimle birlikte hazırlanmış yazılı bir eylem planı, belirtiler arttığında hangi ilacın nasıl kullanılacağını ve ne zaman başvurulması gerektiğini açıkça gösterir. Kurtarıcı inhalerin her zaman yanınızda olması önemlidir.

• Hava kalitesinin kötü olduğu günlerde açık havada yoğun egzersizden kaçının; yürüyüşü kapalı alanda veya hava düzeldiğinde yapın.
• Sabah erken ve akşam saatlerinde, inversiyonun güçlü olduğu dönemlerde dışarı çıkmayı sınırlayın.
• Yoğun trafikli cadde ve kavşaklardan uzak güzergâhları tercih edin.
• Kirliliğin yüksek olduğu saatlerde pencereleri kapalı tutun, havalandırmayı hava düzeldiğinde yapın.
• Evde ve araçta sigara içilmesine izin vermeyin; soba ve şömine dumanından uzak durun.
• Grip ve zatürre aşılarınızı zamanında yaptırın.

Hava kirliliğine karşı maske işe yarar mı?

Yüze iyi oturan FFP2 veya N95 tipi maskeler ince partiküllerin önemli bir kısmını süzebilir; cerrahi ve bez maskelerin ince partiküllere karşı koruması ise sınırlıdır. Maskenin etkili olması için burun ve çeneyi tam kapatması, kenarlardan hava kaçırmaması gerekir.

Maskeler gazlara karşı koruma sağlamaz ve bazı kronik akciğer hastalarında solunumu zorlaştırabilir. Ağır KOAH veya nefes darlığı olan kişilerin maske kullanımını hekimleriyle konuşması önerilir. Maske, dışarıda geçirilen süreyi kısaltmak gibi diğer önlemlerin yerine geçmez.

Evde hava kalitesi nasıl korunur?

Ev içi hava, dışarıdaki kirlilik ve evdeki kaynaklardan birlikte etkilenir. Evde sigara içilmemesi, sobalı evlerde bacaların düzenli temizlenmesi ve karbonmonoksit dedektörü kullanılması temel önlemlerdir.

Yüksek verimli partikül filtresi (HEPA) içeren hava temizleyiciler, özellikle yatak odasında ince partikül düzeyini azaltabilir. Yemek pişirirken aspiratör kullanmak, kokulu sprey ve tütsü gibi tahriş edici ürünlerden kaçınmak da astım ve KOAH hastaları için yararlıdır.

Kış aylarında ne zaman göğüs hastalıkları uzmanına başvurulmalı?

Kirli hava dönemlerinde artan ve birkaç gün içinde düzelmeyen öksürük, balgam veya nefes darlığı varsa göğüs hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır. Kurtarıcı inhalere ihtiyacın sıklaşması, tedavinin gözden geçirilmesi gerektiğini gösterir.

Konuşmayı zorlaştıran nefes darlığı, dudaklarda morarma, göğüs ağrısı veya bilinç bulanıklığı varsa acil servise başvurulmalıdır. Uzun süren öksürükte izlenecek yol için geçmeyen öksürük yazıma bakabilirsiniz. Kış öncesinde benimle yapacağınız bir kontrol, tedavinizin ve aşılarınızın sezona hazır hâle getirilmesini sağlar.