Zatürre (Pnömokok) Aşısı Kimlere Yapılır?

Zatürre aşısı neye karşı korur?

Zatürre aşısı olarak bilinen pnömokok aşısı, Streptococcus pneumoniae (pnömokok) bakterisinin neden olduğu enfeksiyonlara karşı korur. Pnömokok, erişkinlerde toplumdan edinilmiş zatürrenin (pnömoni) en sık bakteriyel nedenlerinden biridir.

Aşı yalnızca zatürreye karşı değil, bakterinin kana karıştığı (bakteriyemi) ve beyin zarını tuttuğu (menenjit) ağır tablolar olan invaziv pnömokok hastalığına karşı da koruma sağlar. Virüslerin veya başka bakterilerin yol açtığı zatürrelere karşı koruma sağlamaz; bu nedenle aşılı kişilerde de farklı nedenlere bağlı zatürre görülebilir.

Pnömokok bakterisi sağlıklı kişilerin burun ve boğazında da belirtisiz olarak bulunabilir ve damlacık yoluyla yayılır. Bağışıklık sistemi zayıfladığında ya da grip gibi bir viral enfeksiyon sonrasında akciğere inerek ağır zatürreye neden olabilir.

Zatürre aşısı kimlere önerilir?

Pnömokok aşısı, ağır pnömokok enfeksiyonu riski yüksek olan erişkinlere önerilir. Bu grupta ileri yaştakiler, kronik hastalığı olanlar ve sigara içenler başı çeker.

Uluslararası kılavuzlarda aşılamanın başlatıldığı yaş zaman içinde güncellenmektedir; bazı ülkelerde bu yaş 50'ye indirilmiştir. Türkiye'de geçerli olan yaş ve risk grupları için Sağlık Bakanlığı'nın güncel erişkin aşı takvimi esas alınmalıdır.

Kronik akciğer hastalarında zatürre, mevcut hastalığın alevlenmesine ve hastaneye yatışa yol açabilir. Bu nedenle bu gruptaki kişilerin yaşlarından bağımsız olarak aşılanması önerilir.

• 65 yaş ve üzerindeki tüm erişkinler
• Kronik akciğer hastalığı olanlar: KOAH, astım, bronşektazi, interstisyel akciğer hastalıkları
• Kronik kalp hastalığı, diyabet, kronik böbrek veya karaciğer hastalığı olanlar
• Sigara içenler ve alkol bağımlılığı olanlar
• Bağışıklığı baskılanmış kişiler: kanser tedavisi alanlar, organ nakli yapılanlar, HIV ile yaşayanlar, uzun süre yüksek doz kortizon veya biyolojik ilaç kullananlar
• Dalağı olmayan veya çalışmayan kişiler
• Beyin omurilik sıvısı kaçağı veya koklear implantı olanlar

Konjuge ve polisakkarit zatürre aşısı arasındaki fark nedir?

Pnömokok aşılarının iki temel tipi vardır: konjuge aşılar ve polisakkarit aşı. Aralarındaki fark, bağışıklık sisteminin aşıya verdiği yanıtın türü ve kapsadıkları bakteri alt tiplerinin (serotip) sayısıdır.

Konjuge aşılarda bakterinin şeker yapısı bir taşıyıcı proteine bağlanmıştır; bu sayede bağışıklık sistemi daha güçlü ve kalıcı bir hafıza yanıtı oluşturur. Polisakkarit aşı daha fazla serotipi kapsar ancak oluşturduğu bağışıklık hafızası daha zayıftır. Güncel yaklaşımda erişkinlerde genellikle konjuge aşı ile başlanır; kullanılan konjuge aşının kapsamına göre ya tek doz yeterli kabul edilir ya da belirli bir süre sonra polisakkarit aşıyla tamamlanır.

Hangi aşı tipinin ve şemanın seçileceği, kişinin daha önce hangi aşıları olduğuna da bağlıdır. Bu nedenle aşı kayıtları değerlendirilmeden yeni doz planlanmaz.

Zatürre aşısı kaç yılda bir yapılır?

Zatürre aşısı grip aşısı gibi her yıl tekrarlanmaz. Erişkinlerin çoğunda önerilen şema bir veya iki dozdan oluşur ve hayat boyu koruma hedeflenir.

Daha önce yalnızca polisakkarit aşı olmuş kişilerin konjuge aşıyla tamamlanması, bağışıklığı baskılanmış kişilerde ise ek dozlar gündeme gelebilir. Hangi aşının, hangi aralıkla ve kaç doz yapılacağı kişinin yaşı, hastalıkları ve önceki aşı geçmişine göre belirlenir. Aşı kartınızı veya e-Nabız kayıtlarınızı muayeneye getirmeniz planlamayı kolaylaştırır.

Aşı geçmişi bilinmeyen kişilerde aşılama, kişinin risk durumuna göre güncel takvime uygun biçimde yeniden planlanır.

Zatürre aşısı grip aşısıyla aynı gün yapılabilir mi?

Evet, zatürre aşısı ve grip aşısı aynı gün, farklı kollara uygulanarak yapılabilir. Birlikte uygulama aşıların etkinliğini önemli ölçüde azaltmaz ve aşılamanın gecikmesini önler.

Grip, zatürre için önemli bir zemin hazırlar; gripten sonra gelişen bakteriyel zatürrelerde pnömokok sık görülen etkenlerdendir. Bu nedenle risk grubundaki kişilerin her sonbahar grip aşısını yaptırması ve pnömokok aşısını tamamlamış olması önerilir. Grip hakkında ayrıntılar için grip ve akciğer komplikasyonları sayfasına bakabilirsiniz.

Aynı gün yapılmasa da iki aşı arasında belirli bir süre beklemek gerekmez. Önemli olan, risk grubundaki kişilerin her iki aşıyı da geciktirmeden tamamlamasıdır; bu nedenle sonbahar kontrolü iki aşıyı birlikte planlamak için uygun bir fırsattır.

Zatürre aşısının yan etkileri nelerdir?

Zatürre aşısının yan etkileri genellikle hafif ve kısa sürelidir. En sık görülenler aşı yerinde ağrı, kızarıklık ve şişliktir; bazı kişilerde hafif ateş, halsizlik, kas ağrısı veya baş ağrısı olabilir.

Bu şikâyetler çoğunlukla 1–2 gün içinde kendiliğinden geçer. Ciddi alerjik reaksiyon çok nadirdir; daha önce aynı aşıya veya bileşenlerine ağır alerji öyküsü olan kişilerde aşı yapılmaz. Ateşli akut bir hastalık sırasında aşılama genellikle iyileşme sonrasına ertelenir; hafif soğuk algınlığı ise aşıya engel değildir.

Zatürre aşısı canlı aşı değildir; bu nedenle aşının kendisi zatürreye neden olmaz. Bağışıklığı baskılanmış kişilerde de güvenle uygulanabilir, ancak bu kişilerde aşıya verilen yanıt daha zayıf olabilir.

Zatürre aşısı için doğru zaman ne zamandır?

Pnömokok aşısı mevsimden bağımsız olarak yılın herhangi bir döneminde yapılabilir; aşılama için belirli bir ay beklemeye gerek yoktur. Pratikte birçok kişi aşıyı sonbaharda grip aşısıyla birlikte planlar.

Bağışıklığı baskılayacak bir tedaviye başlanacaksa (kemoterapi, organ nakli, biyolojik ilaç) aşının mümkünse tedaviden en az iki hafta önce yapılması daha iyi yanıt sağlar. Dalak ameliyatı planlanan kişilerde de aşılama önceden yapılır.

Aşılamayı ertelemek için özel bir neden yoksa, risk grubundaki kişilerin aşıyı uygun ilk fırsatta yaptırması önerilir.

Güncel erişkin aşı takvimi nereden takip edilir?

Türkiye'de erişkin aşılama için Sağlık Bakanlığı'nın güncel aşı takvimi ve önerileri esas alınmalıdır. Aşı önerileri, yeni aşıların kullanıma girmesiyle zaman zaman güncellenmektedir.

Aşının ücretsiz olup olmadığı, SGK kapsamı ve hangi kurumda uygulanacağı konusunda aile hekiminizden veya başvurduğunuz hastaneden güncel bilgi almanız önerilir. Yetişkin aşılama hakkında genel bilgi için yetişkin aşılama sayfasına bakabilirsiniz.

Kronik akciğer hastaları aşılamada nelere dikkat etmeli?

KOAH, astım ve diğer kronik akciğer hastalığı olanlar için aşılar, alevlenmeleri ve hastaneye yatışları önlemenin önemli bir parçasıdır. Bu hastalarda pnömokok ve grip aşılarının yanı sıra güncel önerilere göre COVID-19, boğmaca (Tdap) ve yaşa göre RSV ile zona aşıları da değerlendirilebilir.

Çankaya'daki muayenede kronik akciğer hastalarımın aşı durumunu tedavi planının bir parçası olarak gözden geçiriyorum.

Aşı durumu değerlendirilirken kişinin yaşı, kronik hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve daha önce yapılan aşılar birlikte ele alınır; eksik aşılar için uygulanabilir bir takvim oluşturulur.